Het borstbeen (sternum): bouw, ligging en waarom pijn op die plek zelden één oorzaak heeft

Je legt je hand midden op je borst. Precies daar zit het. Een felle, stekende pijn, soms brandend, soms een doffe druk. Je drukt er zachtjes op en het doet zeer. Je haalt diep adem en het steekt. Je bent bij je huisarts geweest, misschien zelfs op de eerste hulp. Hart onderzocht, longfoto gemaakt, bloed geprikt. De uitslag: er is niks aan de hand.

Maar zo voelt het niet. En dan blijft de vraag hangen: wat zit daar eigenlijk, midden op mijn borst? En wat gebeurt daar dan?

In dit artikel nemen we je mee in de bouw en ligging van je borstbeen. Niet als droge anatomieles, maar omdat begrijpen wat daar zit vaak het eerste stukje rust geeft. En omdat het je laat zien waarom pijn op die plek zelden één simpele oorzaak heeft.

Wat is het borstbeen? De Latijnse naam en betekenis

Het borstbeen heet in het Latijn het **sternum**. Dat woord komt van het Griekse *sternon*, wat zoiets betekent als "borst" of "dat wat wijd en plat is". En dat is precies wat het is: een plat, breed bot midden voor op je borstkas.

Je vindt het makkelijk. Leg je vingers in het kuiltje onder in je hals, tussen je sleutelbeenderen. Daar begint het. Vanaf dat kuiltje loopt het borstbeen als een verticale plank naar beneden, tot ongeveer waar je ribbenboog uit elkaar wijkt.

Het sternum is een plat bot. Binnenin zit rood beenmerg, waar je bloedcellen aangemaakt worden. Het is dus geen dood stuk steun, maar levend, doorbloed weefsel dat pijn kán aangeven.

De bouw van het borstbeen: drie onderdelen

Je borstbeen is geen één geheel stuk. Het bestaat uit drie delen die met kraakbeen en later met bot aan elkaar vastgroeien.

◆ Manubrium sterni*— het handvat. Dit is het bovenste, breedste deel. Hier zitten je sleutelbeenderen op en de eerste rib.

◆ Corpus sterni— het lichaam. Het lange middenstuk, waar de ribben 2 tot en met 7 via kraakbeen op aanhaken.

◆ Processus xiphoideus— het zwaardvormig aanhangsel. Het kleine puntje onderaan, dat bij veel mensen tot ver in de volwassenheid nog deels kraakbeen is.

Tussen het manubrium en het corpus zit een lichte knik: de **angulus sterni** of borstbeenhoek. Voel maar eens met je vingers naar beneden vanaf het kuiltje in je hals; op een paar centimeter voel je een richeltje. Dat is hem. Precies daar zit de tweede rib aan. Handig om te weten, want juist de tweede tot en met de vierde rib zijn de plekken waar mensen met Tietze en costochondritis de meeste pijn voelen.

Waarmee staat het borstbeen allemaal in verbinding?

Hier wordt het interessant. Want je borstbeen staat nooit op zichzelf.

De ribben, via kraakbeen. De ribben 1 tot en met 7 hechten met een strook kraakbeen aan het borstbeen vast. Dat kraakbeen is bewust flexibel: het laat je borstkas meebewegen met elke ademhaling. Rib 8, 9 en 10 haken aan op het kraakbeen van de rib erboven. Rib 11 en 12 zweven vrij.

De sleutelbeenderen. Links en rechts bovenaan zit een echt gewricht: het sternoclaviculaire gewricht. Dat is het enige botte gewricht tussen je arm-schoudergordel en de rest van je skelet. Alles wat je met je armen doet, komt uiteindelijk hier aan.

De wervelkolom. Elke rib loopt vanaf je borstbeen om je romp heen en komt achter aan op je borstwervels, waar hij met twee gewrichtjes vastzit. Je borstbeen en je bovenrug zitten dus letterlijk aan elkaar vast, via de ribben. Een stijve bovenrug is daarmee geen los probleem.

Het middenrif.  Aan de onderkant van het borstbeen, bij het zwaardvormig aanhangsel en de ribbenboog, hecht je middenrif aan. Je belangrijkste ademhalingsspier trekt dus rechtstreeks aan je borstbeen. Twintigduizend keer per dag.

De spieren. Je grote borstspier, je hals- en ademhalingshulpspieren, je rechte buikspier via de ribbenboog, en het vlies dat er allemaal overheen loopt. Ze trekken allemaal aan of langs het borstbeen.

Wat ligt er direct achter je borstbeen?

Vlak achter dat platte bot ligt de ruimte die het mediastinum heet. Daarin zit je hart, met de grote vaten erboven. Daarnaast en erachter je longen. Je slokdarm loopt er doorheen, richting je maag. En er loopt een hele bundel zenuwen langs, waaronder de nervus vagus: de zenuw die rust, vertering en herstel regelt.

Dat je bij pijn achter je borstbeen direct aan je hart denkt, is dus volstrekt logisch. Het ligt er ook echt. Je lichaam weet alleen niet precies te onderscheiden wát daar zeer doet, omdat de zenuwbanen van hart, ribkraakbeen en spieren op ruggenmergniveau samenkomen.

Dat verklaart waarom een geïrriteerd ribkraakbeen kan aanvoelen als iets veel bedreigenders. En waarom de geruststelling van je arts wel klopt, maar je gevoel niet wegneemt.

Welke klachten kun je aan je borstbeen ervaren?

▪ Felle, stekende of brandende pijn midden op de borst

▪ Drukgevoel of extra pijn bij aanraking van het bot of het kraakbeen

▪ Pijn bij diep inademen, hoesten, lachen of niezen

▪ Een strakke band om de borst, benauwd gevoel zonder longprobleem

▪ Pijn die uitstraalt naar je nek, schouder, oksel of arm

▪ Pijn tussen de schouderbladen, aan de achterkant van hetzelfde probleem

▪ Klikkende of schurende gevoelens bij draaien van je romp

▪ Maagzuur, boeren of een opgeblazen gevoel, doordat middenrif en slokdarm meedoen

▪ Hartkloppingen, gejaagdheid, moeite met ontspannen

Het syndroom van Tietze, als je last van ontsteking. pijn en zwelling bij je borstbeen

Bij het syndroom van Tietze is er sprake van een pijnlijke **zwelling** van het kraakbeen tussen een rib en het borstbeen. Meestal bij de tweede of derde rib, meestal aan één kant. Die zwelling is het onderscheidende kenmerk: je kunt hem vaak voelen en soms zien, en de huid eroverheen kan warm of iets rood zijn.

De pijn is fel en scherp, wordt erger bij diep ademhalen, bij drukken en bij bewegingen van je arm of romp. Tietze komt relatief vaak voor bij jongvolwassenen, en veel vrouwen merken dat de klachten opvlammen rond de menstruatie of in de overgang.

Wat er precies ontsteekt en waarom, is medisch nooit helemaal dichtgetimmerd. In onze praktijk zien we bijna altijd een combinatie: een stugge bovenrug, een ademhaling die hoog in de borst is gaan zitten, een periode van veel spanning of ziekte ervoor, en een lijf dat in de ontstekingsstand is blijven staan.

Pijn in je borstbeen: is het costochondritis?

Costochondritis is de bredere neef van Tietze. *Costo* staat voor rib, *chondros* voor kraakbeen, *itis* voor ontsteking. Het is dus letterlijk: irritatie van het ribkraakbeen op de plek waar het aan je borstbeen vastzit.

Het verschil met Tietze: bij costochondritis is er **geen zichtbare zwelling**. De pijn zit vaak op meerdere plekken tegelijk, meestal tussen de tweede en de vijfde rib, en kan van links naar rechts wisselen of over een groter gebied verspreid zitten. Costochondritis komt vaker voor dan Tietze en treft vaker mensen boven de veertig.

De klachten voelen hetzelfde vervelend: drukpijn, steken bij inademen, uitstraling naar rug en arm. En dezelfde onzekerheid, want ook hier is de uitslag van het onderzoek "niks aan de hand".

Waarom "rust houden en een paracetamol" vaak niet werkt

Het gangbare advies bij pijn rond het borstbeen is: het gaat vanzelf over, neem wat pijnstilling, rustig aan. Bij een deel van de mensen klopt dat ook. Bij jou blijkbaar niet, anders las je dit niet.

Kijk terug naar wat er allemaal op dat ene bot samenkomt. Ribben, kraakbeen, gewrichten met je sleutelbeen, via de ribben je hele bovenrug, je middenrif, je borst- en halsspieren, het vlies eromheen, en de zenuwen die er langs lopen. Je borstbeen is geen los onderdeel; het is een knooppunt.

Als je alleen de pijnlijke plek behandelt, laat je alle trekkrachten die dáár uitkomen ongemoeid. Het kraakbeen wordt gesmeerd bij beweging, dus rust houden maakt het op termijn stugger in plaats van soepeler. Een pijnstiller dempt het signaal maar verandert niets aan een bovenrug die niet meer meedraait, aan een middenrif dat de hele dag hoog en kort ademt, of aan een zenuwstelsel dat al maanden in de alarmstand staat.

En dan komt de angst er nog bovenop. Pijn op de borst voelt bedreigend, dus je gaat oppervlakkiger ademen, je spant je borstkas aan, je beweegt minder soepel. Precies de dingen die de druk op dat kraakbeen verhogen. Zo houdt de cirkel zichzelf in stand.

Wat er wél helpt: het borstbeen bekijken als knooppunt

Het gaat om laagjes. In deze volgorde werkt het in de praktijk het prettigst.

1️⃣ Begrijpen wat er zit. Als je weet dat je pijn uit kraakbeen, gewrichtjes en spieren komt en niet uit je hart, zakt je alarmniveau. Dat is geen bijzaak: minder stresshormoon betekent meteen minder pijnbeleving en minder spanning op je borstkas.

2️⃣ De bovenrug weer laten meedoen. Je ribben komen achter uit op je borstwervels. Draaien, strekken, rekken. Manuele therapie of osteopathie als het op eigen kracht niet loskomt. Vaak zakt de pijn vóór op je borst als achter weer beweging ontstaat.

3️⃣ De ademhaling laten zakken. Van hoog in de borst naar laag in de buik. Je middenrif is de spier die aan je borstbeen trekt; laat je hem weer zijn werk doen, dan hoeven je hulpademhalingsspieren dat niet meer over te nemen.

4️⃣ Het zenuwstelsel tot rust brengen. Buiten zijn, daglicht in de ochtend, aanraking, massage, craniosacraal werk, ritme in je dag. De nervus vagus loopt vlak achter je borstbeen langs en kan zijn rustwerk alleen doen als er geen overmatige rek, trek en druk op staat.

5️⃣ De ontsteking van binnenuit dempen. Ontstekingsremmende voeding, vette vis, minder snelle koolhydraten, genoeg slaap. Een lijf dat al ontstoken is, doet er langer over om dat ene stukje kraakbeen tot rust te brengen.

6️⃣ Kijken wat eraan voorafging. Een zware periode, een verlies, een burn-out, een virus, een verhuizing. Wij zien zelden een Tietze of costochondritis die uit het niets komt. Wat er in je leven, je hoofd en je systeem speelde, hoort bij het verhaal van je borstkas.

Tot slot

Je borstbeen is een plat bot van nog geen twintig centimeter, waar je ribben, je sleutelbeenderen, je ademhaling, je bovenrug en je zenuwstelsel allemaal samenkomen. Pijn op die plek heeft daarom bijna nooit één oorzaak. Maar hij heeft wel altijd een verklaring.

Loop je al maanden rond met pijn rond je borstbeen en heb je het gevoel dat er steeds naar één stukje van jou gekeken wordt? Je bent van harte welkom in onze praktijk. We nemen de tijd om het hele plaatje te bekijken: je borstkas, je adem, je rug, je leefstijl en wat er in je leven speelt. Vaak begint daar het verschil.